تاريخ سياسى و فرهنگى بلخ در عصر اميران خراسان سامان روستايى است در حومهء بلخ . سامان خدات بن خامتا از نجباى بلخ بود و در اين محل چشم به جهان گشود . « 1 » برخى گفته‌اند او را به اين سبب سامان خدات مىخوانند كه دهى به نام سامان بنا كرد ، همچنان‌كه امير بخارا را بخار خدات مىخوانند . « 2 » او از روحانيان دين زرتشت بود و در دوران حكومت مأمون به دست او اسلام اختيار كرد . سامان خدات در دستگاه مأمون مرتبه‌اى رفيع پيدا كرد ؛ به ويژه فرزندش اسد كه بنيان‌گذار سلسلهء سامانيان بود . دو خاندان بلخى در دوران حكومت عباسيان از قدرت خوبى برخوردار شدند : اوّل خاندان برمكيان بلخى و دوم خاندان سامانيان بلخى . مأمون توجّه خاصّى به اسد داشت . اسد سامانى چهار پسر داشت به نامهاى نوح ، احمد ، يحيى و الياس كه مورد احترام مأمون بودند ؛ لذا آنان را به عنوان حكّام ولايات منصوب كرد . نوح بن اسد را به حكومت سمرقند ، احمد بن اسد را به حكومت فرغانه ، يحيى بن اسد را به حكومت چاچ و اسروشنه و الياس را به حكومت هرات گماشت . « 3 » اسماعيل بن احمد با برادرش نصر بر سر حكومت جنگيد ، بالاخره در سال 275 ه . ق . نصر بن احمد شكست خورد . او را دستگير كرده ، نزد اسماعيل آوردند . اسماعيل بن احمد او را به حكومت سمرقند و ماوراءالنهر منصوب كرد . دورهء اسماعيل از سال 279 تا 295 ه . ق . بود . او دومين شاه از خاندان سامانى بود . « 4 » بارتولد عقيده دارد كه سامان خدات مورد توجّه اسد بن عبد اللّه قسرى واقع شد و به دست او اسلام اختيار كرد . او به افتخار حامى خود فرزندش را اسد ناميد . « 5 » سامانيان در بلخ و تخارستان سكّه ضرب مىكردند . چون عده‌اى از مورخان عقيده دارند كه حكومت سامانيان از سلاطين بومى بشمار مىرفته ، آن‌چنان اهمّيّتى نداشته

--> ( 1 ) - تاريخ سني ملوك الأرض ، ص 150 . ( 2 ) - لغت‌نامهء دهخدا ، ذيل سامان خدات ، به نقل از تاريخ بخارا ، ترشخى ، ص 7 . ( 3 ) - تركستان‌نامه ، ج 1 ، ص 455 ؛ بلخ در تاريخ و ادب فارسى ، ص 207 . ( 4 ) - زين الاخبار ، صص 147 - 145 . ( 5 ) - تركستان‌نامه ، ج 1 ، ص 455 ؛ لغت‌نامه دهخدا ، ذيل سامانيان .